ӨВӨӨ МИНЬ НАС БАРАХЫНХАА ӨМНӨ “МАНАЙ НУТАГТ НЭГ УДАА ТЭНГЭРИЙН ХҮН ИРЖ БАЙСАН ЮМ" ГЭЖ ЯРЬСАН БИЛЭЭ...

Өвөө минь наян нас хүрэхээсээ хоёр жилийн өмнө надад нэгэн хачин явдал ярьж өгсөн юм. “Би тэр хүүхнийг газар дээрээс хөөрөхөд нь хоёр гараараа зуурч, буцаагаад татаж буулгах гэж оролдсон хүн дээ” гэж хэлэхэд нь би өвөөгөө хөгширч, зүүд нойроо андуурдаг болж гэж бодож билээ. Гэтэл өвөө инээсэн ч үгүй, харин олон жил хадгалсан жижигхэн мөнгөн товчоо гаргаж ирээд алган дээр минь тавьсан. “Энэ товчийг би тэр шөнө дээлийнх нь ханцуйнаас тасалж авсан юм, одоо хүртэл хааяа зүүдэнд минь ирдэг” гэхэд нь өвөөгийн нүдэнд нулимс цийлэгнэж байлаа.

Манай өвөөг Чоймбол гэдэг, 1937 онд төрсөн, намхан нуруутай, үг цөөнтэй, бусдад гайхуулж ярих дуртай хүн огт байгаагүй. Залуудаа трактор барьж, дараа нь сумын аж ахуйд олон жил ажилласан, амьдралынхаа ихэнх хугацааг нэг л нутагт өнгөрүүлсэн хүн. Өвөө 2015 оны намар энэ явдлыг надад ярихдаа тавин нэгэн жилийн өмнөх хүмүүсийн нэр, гэрийн буурь, болсон өдрүүдийг хүртэл тодорхой санаж байв. Харин тэр бүхний дундаас Лхамуур гэдэг нэрийг хэлэх бүрдээ дуу нь өөрчлөгдөж, хэсэг чимээгүй болдог байсан юм.

1964 оны есдүгээр сарын сүүлчээр Хангайн нурууны өвөрт орших тэдний суманд намрын анхны цас бударчээ. Тэр жил Чоймбол хорин долоон настай, сумын аж ахуйн тракторчин, ээж Намжилхандтайгаа хоёул амьдардаг байв. Нэг орой сумын төвөөс гэр рүүгээ буцаж явахад нь голын гүүрний хажууд цайвар дээлтэй өндөр бүсгүй ганцаараа зогсож байсан гэнэ. Тэр хавьд айл амьтан байхгүй, оройн жавар орж эхэлсэн атал бүсгүй нимгэн хувцастай, гартаа жижигхэн даавуун боодол барьчихсан байжээ.

Чоймбол морио татаж зогсоод хаанаас явааг нь асуухад бүсгүй “Зам намайг энд авчирлаа” гэж хариулсан гэдэг. Өндөр гоолиг, царай нь цагаан шаргал, харц нь тогтуун, инээмсэглэхээрээ нүднийх нь булан үл мэдэг үрчийдэг, хорь гаруй насны л хүн шиг харагджээ. Түүний дээл хуучны хийцтэй, зах ханцуйндаа нарийн мөнгөн эмжээртэй боловч хаана ч урагдаж элэгдээгүй, хөлдөө өмссөн гутал нь хүртэл шаваргүй цэвэрхэн байв. Чоймбол хаана хонохыг нь асуухад бүсгүй холын уулс руу харж зогссоноо “Хүн хонуулдаг айл байвал нэг шөнө хоргодъё” гэжээ.

Чоймбол түүнийг гэртээ дагуулж ирэхэд ээж Намжилханд нь эхлээд гайхсан ч хүйтэнд яваа хүнийг буцаасангүй. Гал дээрх тогоотой цайнаас аягалж өгөхөд бүсгүй хоёр гараараа тосон авч, эхлээд гэрийн эзэгтэйд талархал илэрхийлжээ. Нэрийг нь асуухад “Лхамуур” гэж хэлсэн бөгөөд нутаг ус, эцэг эхийнх нь тухай асуух бүрд инээмсэглээд өөр зүйл ярьдаг байв. Тэр орой Намжилханд бүсгүйг өөрийн орны хажууд унтуулахаар хэвтэр засаж өгсөн ч өглөө сэрэхэд Лхамуур аль хэдийн босоод ус авчирч, үнс гарган, түлээ хураачихсан сууж байжээ.

Өглөөний цайны дараа Лхамуур цааш явахаар босоход Намжилханд түүнийг хэд хоног амрахыг хүссэн байна. Бүсгүй хэсэг эргэлзсэнээ “Тэгвэл танай гэрийн ажлаас хуваалцъя” гэж хэлжээ. Чоймбол тэр өдөр ажлаасаа ирэхэд гэрийнх нь урагдсан дээвэр нөхөгдөж, ээжийнх нь олон жил өвддөг мөрөнд бүлээн жин тавьчихсан байв. Намжилханд “Энэ охин чинь их эвтэйхэн гартай юм, мөр хүртэл хөнгөрчихлөө” гэж баярлан ярьсан гэдэг.

Лхамуур ирснээс хойш гурав дахь өдөр сумын төвд нэгэн явдал болжээ. Сономпил гэдэг эмэгтэйн зургаан настай хүү Бадамгарав хэд хоног халуурч, сумын эмнэлэгт хэвтэж байсан ч бие нь дээрдэхгүй байв. Эх нь шөнөжин сахиж, эмч нар эмчилгээг нь хийж байсан боловч хүүхэд улам сульдаж, ус ч ууж чадахгүй болжээ. Лхамуур энэ тухай сонсоод Намжилхандаас зөвшөөрөл авч, эмнэлэгт очсон байна.

Эмнэлгийн үүдэнд хүүхдийн эх уйлж суухад Лхамуур хажууд нь очоод юу ч асуулгүй гараас нь атгажээ. Тэгээд эмчийн зөвшөөрлөөр хүүхдийн дэргэд сууж, духыг нь арчин, бага багаар ус уулгаж, эхийг нь хэсэг амрахыг ятгасан байна. Шөнө дунд хүүхэд нүдээ нээж, “Ээж ээ, нөгөө эгч хаачсан бэ” гэж асуухад Сономпил хүүгээ ухаан орсонд баярлан уйлжээ. Харин Бадамгарав өглөө нь эмчид “Тэр эгч намайг нэг их гэрэлтэй газар дагуулж очоод, ээж чинь хүлээж байгаа, буц гэж хэлсэн” хэмээн ярьсан гэдэг.

Хүүгийн халуун аажмаар буурч, хэд хоногийн дараа эмнэлгээс гарсан нь үнэн боловч Лхамуур яг юу хийснийг хэн ч тайлбарлаж чадсангүй. Эмч нар эмчилгээ үр дүнгээ өгсөн гэж үзсэн бол Сономпил хүүгээ тэр бүсгүйн ач гэж итгэдэг болжээ. Бадамгарав харин Лхамуурыг харах бүрдээ гүйж очоод хормойноос нь зуурч, “Гэрэлтэй эгч ээ” гэж дууддаг болсон байна. Лхамуур тэгэх бүрд инээмсэглэдэг ч хүүхдийг яагаад тэгж дуудсаныг нэг ч удаа тайлбарлаагүй гэдэг.

Удалгүй Лхамуурын тухай яриа сум даяар тархжээ. Нэгэн хөгшний өвдсөн хөлийг жин тавьж хөнгөрүүлсэн, өөр нэг айлын төөрсөн хургыг хаана байгааг хэлж өгсөн, шуурганд яваа хүнийг замаас нь буцааж ослоос аварсан гэх мэт яриа өдөр бүр нэмэгдэж байв. Зарим нь түүнийг ургамал таньдаг, хүний зовлонг ойлгодог ухаалаг бүсгүй гэж магтдаг бол зарим нь хаанаас ирснээ нуудагт нь сэжиглэж эхэлжээ. Харин Чоймбол тэр бүхнийг сонсохоосоо илүү Лхамуур яагаад зарим шөнө гэрийн гадна гарч, тэнгэр өөд удаан харж зогсдогийг сонирхдог болсон байна.

Нэг шөнө Чоймбол ус уухаар босоод гэрийн үүдээр шагайтал Лхамуур хашааны цаана ганцаараа зогсож байжээ. Сарны гэрэлд түүний цайвар дээл үл мэдэг гялалзаж, үс нь салхигүй байхад ч хөдөлж байгаа мэт харагдсан гэнэ. Чоймбол ойртож очоод даарч байгаа эсэхийг асуухад бүсгүй цочсонгүй, харин “Тэнгэр өнөөдөр их ойрхон байна” гэж хэлжээ. Тэр үгийг сонсоод Чоймбол инээж, “Манай нутагт тэнгэр угаасаа ойрхон шүү дээ” гэхэд Лхамуур анх удаа сэтгэлээсээ чанга инээсэн байна.

Тэр цагаас хойш Чоймбол Лхамуурыг ажил тараад гэртээ ирэхийг хүлээдэг болжээ. Бүсгүй өндөр нуруутай болохоор Чоймболын хуучин хүрэмний ханцуй богинодож, Чоймбол өөрөө түүний мөрнөөс арай намхан байсан нь хоёуланд нь инээдтэй санагддаг байв. Нэг удаа Чоймбол түүнд шинэ гутал авч өгөхөөр сумын дэлгүүр орсон ч бүсгүйн хөлд таарах хэмжээ олдоогүй тул өөрөө арьс эсгэж, хуучин гутлыг нь засаж өгчээ. Лхамуур тэр гутлыг өмсөж үзээд “Надад хэн ч урьд нь ийм зүйл хийж өгч байгаагүй” гэж хэлэхэд Чоймбол яагаад ч юм хоолой нь зангирсан гэдэг.

Лхамуур хүмүүсээс тусламж авахдаа үргэлж санаа зовдог байв. Өөрөө өдөржин бусдын ажилд тусалчихаад орой нь аяга цай аягалж өгөхөд хүртэл хоёр гараараа тосон авч, талархдаг байжээ. Нэг удаа Чоймбол түүнээс “Чи ер нь өөрөө юу хүсдэг хүн бэ” гэж асуусан байна. Лхамуур удаан бодсоноо “Өглөө сэрэхэд намайг хэн нэгэн хүлээж байдаг байгаасай гэж хааяа хүсдэг” гэж хариулжээ.

Чоймбол тэр үгийг олон хоног бодсон гэдэг. Лхамуур өдөр бүр хэн нэгнийг аварч, хэн нэгэнд тусалж, хүн бүрийн талархлыг хүлээдэг мөртлөө өөрөө хаана ч харьяалагддаггүй мэт байв. Түүнд төрөл садан, нутаг ус, өнгөрсөн амьдралын тухай дурсамж байдаггүй нь Чоймболд улам хачин санагджээ. Гэсэн ч тэр бүсгүйгээс дахин шалгааж асуухаа больж, оронд нь өдөр бүр гэртээ ирэхдээ түүнд зориулж ямар нэг жижиг зүйл авчирдаг болсон байна.

Арваннэгдүгээр сарын эхээр суманд цас их орж, хэд хэдэн айлын мал шуурганд урууджээ. Дамбадаржаа гэдэг Чоймболын найз мал эрэхээр хоёр залуутай явсан ч орой болоход эргэж ирсэнгүй. Сумынхан шөнөжин хайхаар бэлдэж байтал Лхамуур “Тэд голын баруун салаанд, хадтай жалганы нөмөрт байгаа” гэж хэлсэн байна. Тэр газарт малчид бараг очдоггүй тул хүмүүс эхэндээ итгээгүй ч өөр сураг байгаагүй учраас хайхаар шийджээ.

Чоймбол хоёр хүн дагуулан заасан газарт очиход Дамбадаржаа үнэхээр хадны нөмөрт мориныхоо хажууд сууж байв. Нөгөө хоёр залуу нь цааш явж тусламж дуудахаар оролдсон ч замдаа төөрч, мөн тэр хавьд хоргодсон байжээ. Тэднийг амьд олсонд бүгд баярласан ч Лхамуур яаж тэр газрыг мэдсэнийг хэн ч ойлгосонгүй. Дамбадаржаа хожим “Биднийг хайж ирэхээс өмнө цагаан хувцастай хүн хадны орой дээр зогсож байсан, би хүн хараад дуудахад алга болчихсон” гэж ярьдаг болсон гэдэг. Энэ явдлаас хойш нутгийн хүмүүсийн Лхамуурт хандах хандлага хоёр хуваагджээ...