ХОРИН ЖИЛ ДАРСАН НУУЦ... 20 ЖИЛ ХЭЛГҮЙ ЯВСАН ӨВГӨН ААВЫГ МИНЬ ҮХЭХИЙГ ХҮЛЭЭЖ БАЙЖЭЭ...

Аавыг минь оршуулсны маргааш өглөө хашааны мухраас төмөр юм харших чимээ сонсогдов. Цонхоор хартал манай сумынхан хорин жил хэлгүй, солиотой хэмээн ад үзэж ирсэн Балдан өвгөн хуучин пингийн шалыг эвдэж, газар ухаж байлаа. Би уурласандаа лоом шүүрэн гарч очтол өвгөн намайг хармагцаа хүрзээ зоож, халааснаасаа аавын минь мөнгөн тоногтой хэт хутгыг гаргаж ирэв. Тэгээд хорин жилийн турш ганц ч үг дуугараагүй тэр хүн над руу эгцлэн хараад, “Аав чинь үхэхээсээ өмнө чамд юу гэж хэлсэн бэ?” хэмээн цоо эрүүл хүний хоолойгоор асуусан юм.
Би тэр дороо хөшиж орхив. Балдан өвгөнийг ярьж байхыг манай сумынхан байтугай би өөрөө амьдралдаа ганц ч удаа сонсоогүй билээ. Гэтэл тэр миний хариулахыг ч хүлээлгүй пингийн ухсан нүх рүү зааж, “Энд хорин жил хүний амьтай холбоотой нэг юм хэвтэж байгаа” гэж хэлэв. Түүний тэр үгийг сонсоод би аавынхаа нас барахын өмнөх шөнө надад шивнэсэн сүүлчийн захиасыг санасан юм.
Манайх Хөвсгөлийн баруун захын уулсаар хүрээлэгдсэн жижигхэн суманд амьдардаг байлаа. Намайг Дорж гэдэг бөгөөд тэр үед гучин хоёр настай, эхнэр хүүхэдтэй, эцэг эхийнхээ хашаанд амьдардаг жирийн нэгэн эр байв. Манай аав Дамдин нутгийнхандаа тусархуу, хүний зовлонг өөрийн мэт хүлээж авдаг, амьдралдаа бусдад муу үг хэлж үзээгүй хүн хэмээн хүндлэгддэг байсан юм. Харин тэр сайн хүний нэрийн цаана хорин жилийн турш хэнд ч хэлж зүрхлээгүй аймшигтай нүгэл нуугдаж байсныг би аавыгаа нас барсны дараа л мэдсэн билээ.
Манай суманд Балдан өвгөнийг танихгүй хүн гэж байсангүй. Уулын мухарт шавар нь нурж, дээвэр нь цоорсон жижигхэн байшинд ганцаараа амьдардаг тэр хүнтэй хүүхдүүд хүртэл таарахаас айдаг байв. Хүмүүс түүнийг хармагцаа “Хэлгүй Балдан ирж байна” хэмээн шивнэлдэж, зарим нь бүр чулуу шидэн хөөдөг байсан юм. Харин Балдан өвгөн хэчнээн доромжлуулсан ч хариу хэлдэггүй, зөвхөн хоолойгоо хяхтнуулан хачин дуу гаргаж, хоёр гараараа толгойгоо хамгаалан холддог байлаа.
Түүнийг анхнаасаа ийм хүн байгаагүй гэдгийг манай сумын ахмадууд ярьдаг байв. Залуудаа Балдан адуу малд сайн, ажилсаг, инээд хөөртэй, төрсөн дүүгээсээ өөр түшиж тулах хүнгүй нэгэн байсан гэдэг. Харин 1998 оны намар Хар сайрын аманд болсон гэх аймшигтай ослоос хойш түүний амьдрал орвонгоороо эргэсэн юм. Тэр намар таван залуу ууланд алтны судал хайхаар яваад нэг нь амь үрэгдэж, дөрөв нь амьд буцаж ирсэн гэх яриа нутгаар таржээ.
Тэр таван хүний нэг нь миний аав Дамдин, нөгөө хоёр нь хожим сумын Засаг дарга болсон Сүхээ, худалдаа наймаагаар баяжсан Хүрэлээ нар байв. Харин амь үрэгдсэн гэх залуу нь Балдангийн төрсөн дүү, дөнгөж хорин настай Төмөр байжээ. Балдан өөрөө толгойдоо хүнд гэмтэл авч, түүнээсээ болж хэлгүй болсон гэж хүмүүс ойлгодог байлаа. Тэр үеийн сумын цагдаагийн тэмдэглэлд хүртэл Төмөрийг хадны нурангид дарагдаж нас барсан, Балданг цочрол болон гэмтлийн улмаас ярих чадвараа алдсан хэмээн бичсэн байсан гэдэг.
Гэвч тэр ослоос хойш аавын амьдралд нэгэн хачирхалтай өөрчлөлт гарсан юм. Урьд нь өвлийн идшээ арайхийн бэлддэг байсан манайх гэнэт ачааны ЗИЛ-130 машинтай болж, хашаандаа шинэ байшин барьж эхэлжээ. Хүрэлээ гуай аймгийн төвд хоёр дэлгүүр нээж, Сүхээ гуай ч удалгүй сумын хамгийн нөлөө бүхий хүмүүсийн нэг болсон байв. Нутгийнхан тэднийг уулнаас алт олсон гэж ярьдаг ч яг хэдий хэмжээний алт олсныг хэн ч мэддэггүй байсан юм.
Харин Балдан өвгөн тэр гурвыг харах бүрдээ хачин ихээр уурладаг байлаа. Ялангуяа Хүрэлээ гуайг дэлгүүрийнхээ үүдэнд зогсож байхад нь харвал өвгөн газар хэвтэх чулуу шүүрч аваад түүн рүү дайрдаг байсан юм. Хүрэлээ ч зүгээр өнгөрдөггүй, архи уусан залуусыг турхирч Балданг зодуулан сумын зах руу хөөлгөдөг байв. Нэг удаа би арван хоёр настайдаа Балдан өвгөнийг дэлгүүрийн ард цус болсон нүүрээ ханцуйгаараа арчин суухыг хараад өрөвдсөн ч дөхөж очихоос айж билээ.
Тэр өдөр аав намайг дагуулан дэлгүүрийн ард очсон юм. Балдан өвгөн биднийг хараад эхлээд чулуу шүүрч авснаа аавыг танимагц гараа аажуухан буулгав. Аав халааснаасаа алчуур гарган түүнд өгөөд, өвдөг сөхрөн нүүрнийх нь цусыг арчиж байлаа. Харин Балдан өвгөн аавын нүүр рүү удаан ширтсэнээ нулимс дуслуулан толгойгоо буруулсан юм.
Би тэр үед юу ч ойлгоогүй. Аав минь зүгээр л өрөвч сэтгэлтэй учраас тэр өвгөнд тусалж байна гэж бодсон билээ. Гэтэл аавын Балдан өвгөнд хандах хандлага бусад хүмүүсийнхээс үргэлж өөр байсныг хожим эргэн санахад тодорхой болсон юм. Тэр өвгөний тухай хэн нэгэн муу үг хэлэх бүрд аавын царай барайж, дуугаа хураадаг байжээ.
Сар бүрийн шинийн гурванд аав оройхон морио эмээллэж, нэг уут гурил, цай, мах тэргүүтэн ганзагалаад уулын мухар руу явдаг байсан юм. Ээж түүнийг хаашаа явахыг асуухад “Мал эргүүлчихээд ирье” гэж товчхон хариулдаг байв. Гэхдээ манай мал уулын мухарт бэлчдэггүй, тэнд Балдан өвгөний байшингаас өөр айл байхгүйг би том болсон хойноо анзаарсан билээ. Нэг удаа би ааваас яагаад тэр өвгөнд байнга хоол хүргэдгийг асуухад тэр хэсэг чимээгүй сууснаа “Хүн заримдаа хийсэн нүглээ насан туршдаа төлөөд ч барахгүй байдаг юм” гэж хэлсэн нь санаанаас гардаггүй.
Аав минь нас ахих тусам дуу цөөтэй, бодлогоширсон хүн болж хувирсан. Ялангуяа Хүрэлээ, Сүхээ хоёр манайд ирэх бүрд аав нэг л тавгүй болж, тэднийг хурдан явуулахыг хүсдэг байв. Нөгөө хоёр харин урьдын нөхөрлөлөө дурсаж, ууланд хамт явсан үеийнхээ тухай ярихдаа үргэлж нэг зүйлээс болгоомжилж байгаа мэт бие бие рүүгээ харц шидэлцдэг байсан юм. Тэднийг явсны дараа аав зарим шөнө унтаж чадахгүй, хашааны мухарт байх хуучин пингийнхээ өмнө ганцаараа тамхи татан суудаг байлаа.
Тэр пин манай хашаанд намайг бага байхаас л байсан юм. Дотор нь эвдэрхий тэрэгний дугуй, хуучин эмээл, модон авдар, төмрийн сэг хадгалдаг байв. Аав тэр пинг хэзээ ч буулгуулдаггүй, бүр дээвэр нь цоорч нурах шахсан үед ч өөрөө мод хадаж засдаг байсан юм. Хамгийн хачирхалтай нь, пингийн хаалгыг үргэлж том цоожоор түгжиж, түлхүүрийг нь хүзүүндээ зүүдэг байлаа.
2017 оны өвлөөс аавын бие эрс муудаж эхэлсэн юм. Эхэндээ энгийн ханиад гэж бодсон ч ханиалга нь намдахгүй, удалгүй уушгины хүнд өвчтэй болох нь тогтоогдов. Аймгийн эмнэлэгт хэд хэдэн удаа хэвтсэн боловч бие нь улам дордож, хавар болоход бараг босож чадахаа больсон байлаа. Тэр үед Хүрэлээ, Сүхээ хоёр манайхаар ойр ойрхон ирж, аавын биеийг асуух нэрээр хашаа байшин, ялангуяа хуучин пингийн тухай ярих болсон юм.
Нэг удаа Хүрэлээ гуай аавын орны дэргэд суугаад “Дамдин минь, тэр хойд пинг чинь нурах нь ээ, чи одоо буулгачихгүй юм уу” гэж асууж билээ. Аав тэр үгийг сонсоод хэвтэж байсан орноосоо өндийх гэж оролдон, “Намайг амьд байхад тэр пинд хэн ч гар хүрэхгүй” хэмээн урьд хожид сонсож байгаагүй ширүүн дуугаар хэлсэн юм. Хүрэлээ гуайн нүүрний инээмсэглэл тэр дороо алга болж, Сүхээ гуай ч тамхиа унтраан босож билээ. Тэр хоёр явсныхаа дараа дахин хэд хоног манайхаар үзэгдээгүй юм.
Аавын амьдралын сүүлчийн шөнө одоо ч миний нүдэнд тодхон байдаг. Гадаа хаврын цас хайлж, дээврээс ус дуслах чимээ сонсогдож байхад аав намайг орныхоо дэргэд дуудан суулгав. Тэр миний бугуйнаас чичирсэн гараараа атгаад, удаан хугацаанд хэлэх эсэхээ шийдэж чадахгүй байгаа мэт амьсгаагаа дарж байлаа. Эцэст нь нүдэнд нь нулимс цийлэгнэн, маш сулхан хоолойгоор ярьж эхэлсэн юм......