МАНАЙ СУМЫН ХАМГИЙН ЯДУУ ЭМГЭНИЙГ ОРШУУЛАХ ӨДӨР УЛААНБААТАРААС 17 МАШИН ИРСЭН ЮМ...

Манай сумын хамгийн ядуу эмгэнийг оршуулах өглөө Улаанбаатараас арван долоон машин ирсэн юм. Амьд байхад нь дэлгүүрийн үүдэнд зогсохоор хүмүүс тойрч гардаг байсан тэр хөгшний авсны өмнө хотын хувцас сайтай хүмүүс сөхрөн уйлж, зарим нь газраас босож чадахгүй байлаа. Тэдний дундаас бууралтаж эхэлсэн, нүдний шилтэй нэг эр над дээр ирээд “Энэ хүний ганц хүүгийн булш хаана байдаг вэ” гэж асуув. Би хариулж амжаагүй байтал тэр эрийн ард зогссон эмэгтэй “Бид арван долуулаа амьд байгаа, харин тэр хүүхэд…” гээд уйлчихсан юм.

Тэр үед би гучин таван настай, Хэнтий аймгийн Биндэр суманд төрж өссөн, сумын захиргаанд ажилладаг жирийн нэг эр байлаа. Манай сумынхан Сосормаажав гэдэг эмгэнийг танихгүй хүнгүй ч өнгөрсөн амьдралынх нь тухай бараг юу ч мэддэггүй байсан юм. Зарим нь залуудаа эмнэлэгт ажилладаг байсан гэдэг, зарим нь ганц хүүхдээ алдсанаас хойш сэтгэл санаа нь хямарсан гэж ярьдаг байв. Харин тэр өглөө ирсэн хүмүүсийн яриаг сонсоод бидний мэддэг зүйлсийн цаана гучин дөрвөн жил нуугдсан үнэн байсныг ойлгосон билээ.

Сосормаажав гуай сумын төвийн хойд захад, дээврийнх нь төмөр салхинд дуугардаг жижигхэн шавар байшинд ганцаараа амьдардаг байв. Өвөл болохоор яндангаас нь утаа гарахгүй хэдэн өдөр өнгөрөхөд хөршүүд нь түлээ дууссан юм болов уу гэж ярилцдаг ч очиж асуух хүн тэр бүр олддоггүй байлаа. Хуучин хүрэн дээлнийх нь тохой цоорч, гутлынх нь түрий урагдсан байхад ч тэр хэнээс ч шинэ хувцас гуйж үзээгүй. Харин дэлгүүрийн гадаа зогсоод талх авч гарч ирсэн хүмүүсийг чимээгүйхэн хардаг нэг зуршилтай байв.

Би багадаа түүнийг харахаараа бусад хүүхдийн адил замын нөгөө тал руу гардаг байснаа одоо бодохоор ичдэг. Манай үеийнхэн түүнийг “Сосор эмээ” гэж дуудахдаа хүртэл шоолсон өнгө оруулдаг байсан юм. Нэг удаа сургуулиасаа харьж явахдаа найзуудтайгаа нийлж гэрийнх нь цонх руу цас шидээд зугтсан минь санаанаас гардаггүй. Тэр араас гарч ирээд загнаагүй, зөвхөн цонхны доор унасан цасыг шүүрээр хамж байсныг би харсан.

Сосормаажав гуайг нас барахаас долоо хоногийн өмнө би түүнтэй хамгийн сүүлд таарсан юм. Намрын хүйтэн салхи босож, сумын дэлгүүрийн үүдэнд хүмүүс дулаан хувцсаа зузаалж зогссон өдөр байлаа. Тэр хоёр ширхэг лаа, жижиг боодол цай аваад мөнгөө удаан тоолж зогсоход ард нь байсан залуу тэвчээр алдан санаа алдав. Би худалдагчид мөнгийг нь нэмж өгөөд гарахад эмгэн араас минь ирж, “Хүү минь, хүний өмнөөс төлсөн мөнгө буцааж нэхэгдэхгүй ч хүний сэтгэлд өр болж үлддэг юм шүү” гэж хэлсэн.

Тэр үгийг би нэг их тоогоогүй, зүгээр л хөгшин хүний сургаал гэж бодсон. Гэтэл хэд хоногийн дараа хөрш Дуламхорол эгч утасдаж, Сосормаажав гуай гэртээ нас барсныг дуулгалаа. Өглөө бүр янданг нь хардаг байсан хөрш нь хоёр өдөр дараалан утаа гараагүйд санаа зовж, хаалгыг нь тогшсоор байгаад хариу аваагүй аж. Эмгэн орон дээрээ хөнжлөө цээж хүртлээ татсан, дэргэд нь хоосон аяга, ханан дээр нь хүүхдийн жижигхэн гэрэл зурагтай хэвтэж байжээ.

Ойр дотнын хүн байхгүй тул сумын захиргаанаас оршуулгын ажлыг зохион байгуулахаар болов. Би Дуламхорол эгчтэй хамт эмгэний гэрийг цэгцэлж, хэрэгтэй эд зүйлсийг нь ялгаж эхэлсэн юм. Байшин дотор үнэтэй зүйл бараг байсангүй, хоёр төмөр ор, хуучин шүүгээ, цуурсан толь, хэдэн аяга таваг л харагдана. Харин орны толгойд өлгөөтэй байсан ес орчим настай хүүгийн зураг миний анхаарлыг татсан.

Хүү цагаан захтай цамц өмсөж, үсээ нэг тийш нь самнасан, инээмсэглэх гэж оролдсон мэт дөлгөөн царайтай байлаа. Зургийн жаазны доод хэсэгт бүдгэрсэн бэхээр “Миний Өлзийтөгөлдөр” гэж бичжээ. Дуламхорол эгч тэр зургийг хараад хэсэг чимээгүй зогссоноо эмгэний ганц хүү байсан гэв. Би хүү нь хаана байдгийг асуухад тэр толгой сэгсрээд, “Ээжээсээ түрүүлээд явчихсан хүүхэд дээ” гэж аяархан хариулсан.

Оршуулгыг аравдугаар сарын сүүлчийн ням гарагт хийхээр товлосон бөгөөд ирэх хүн цөөхөн байх гэж бид бодож байв. Сумын төвөөс хэдэн хүн, хөршүүд, захиргааны ажилтнууд нийлээд хорь хүрэхгүй хүн цугларсан байлаа. Өглөөний есөн цаг өнгөрөхөд төв замаас машины урт цуваа орж ирэхийг анх би харсан. Нэг, хоёр, гурав гэж тоолсоор байтал арван долоон машин оршуулгын газар хүрэх шороон замын хажууд дараалан зогсов.

Машинуудаас дунд эргэм насны эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүс бууж, зарим нь цэцэг, зарим нь хадаг, зарим нь жижигхэн хайрцаг барьсан байлаа. Тэднийг ахалж явсан нүдний шилтэй эр намайг олж ирээд Сосормаажав гуайн шарил хаана байгааг асуув. Би түүнийг талийгаачийн хамаатан болов уу гэж бодоод ямар садан болохыг нь лавласан юм. Тэр хэсэг тээнэгэлзсэнээ “Бид цусан төрлийн хүмүүс нь биш ээ, гэхдээ өнөөдөр энд байх ёстой хүмүүс” гэж хэллээ.

Тэр эрийг Төрболд гэдэг бөгөөд Улаанбаатарт эмчээр ажилладаг ажээ. Түүний хамт ирсэн Наранцэцэг гэдэг эмэгтэй багш, бусад нь янз бүрийн ажил мэргэжилтэй хүмүүс байв. Тэд хоорондоо ах дүү шиг ойр дотно харагдсан ч зарим нь олон жил уулзаагүй хүмүүс шиг бие биенээсээ гэр бүлийнх нь тухай асууж байлаа. Би энэ хүмүүсийг юу холбодгийг ойлгохгүй байсан бөгөөд тэдний нэг нь “Бид арван долуулаа ирж амжлаа” гэж хэлэхийг сонсоод бүр ч гайхсан.

Төрболд авсны дэргэд очоод цэцгээ тавьсныхаа дараа удаан хугацаанд хөдөлсөнгүй. Наранцэцэг түүний хажууд зогсож, алчуураараа нүдээ арчин, “Бид нэг удаа ч баярлалаа гэж хэлж чадсангүй” гэж шивнэв. Тэр үед би тэднээс Сосормаажав гуайтай ямар холбоотойг нь дахин асуусан юм. Төрболд над руу хараад “Гучин дөрвөн жилийн өмнө биднийг үхлээс аварсан хүн энэ авсанд хэвтэж байна” гэж хэлсэн.

Би түүний үгийг сонсоод шууд итгээгүй. Манай суманд 1992 оны өвөл сургуулийн дотуур байранд хүүхдүүд угаартаж, олон хүн эмнэлэгт хүргэгдсэн тухай яриа байдаг ч тэр үед би дөнгөж нэг настай байжээ. Тэр ослын үеэр сумын эмч Пүрэвдором арван долоон хүүхдийн амь аварсан гэж хүмүүс ярьдаг байсан юм. Харин Төрболд “Тэр хүн биднийг аварсан гэж гучин дөрвөн жил ярьсан, одоо өөрөө үнэнээ хэлсэн” гээд надад хэдэн хуудас хуучин баримтын хуулбар үзүүллээ.

Тэдгээрийн дунд 1992 оны нэгдүгээр сарын эмнэлгийн жижүүрийн бүртгэл, ослын дараах албан тайлан, саяхан бичигдсэн гэрчийн мэдүүлэг байв. Анхны бүртгэлд Сосормаажавын нэр хүүхдүүдэд анхны тусламж үзүүлсэн сувилагчийн хувиар тэмдэглэгдсэн байлаа. Харин дараа нь гаргасан тайланд түүний нэр бараг байхгүй, аврах ажиллагааг бүхэлд нь Пүрэвдором эмч удирдсан гэж бичжээ. Хамгийн сонин нь тэр тайланд Сосормаажавыг ослын газарт оройтож ирсэн мэтээр тэмдэглэсэн байсан юм. Гэвч тэр шөнө юу болсныг мэдэхэд арван долоон хүний хэн нь ч баярлаж чадаагүй юм. Учир нь тэдний амьд үлдсэн тэр шөнө нэг эх хүн бүх амьдралаараа төлөх гарз амссан байжээ...