НӨХӨР НЬ ЭХНЭРЭЭ ӨӨР ЭРТЭЙ ХАРДАЖ АРВАН ЖИЛ ЗОВООЖЭЭ. ГЭТЭЛ НЭГ ӨГЛӨӨ ЭХНЭР НЬ НУТГИЙНХНЫ ЦЭЭРЛЭСЭН ЭР РҮҮ ГАНЦААРАА ЯВААД ЭРГЭЖ ИРСЭНГҮЙ...

Нансал нөхрийнхөө гэрээс гарахдаа эргэж ирэхгүй гэдгээ мэдэж байлаа. Хоймрын авдран дээр үлдээсэн хэдхэн мөр захидалд нь өөр эрийн нэр байсан бөгөөд тэр эрийг нутаг усныхан аль хэдийн үхсэнд тооцжээ. Гэвч нөхөр нь захидлыг уншаад араас нь давхиж очвол эхнэрээ биш, өөрийнхөө олон жил нуусан ичгүүрийг олж харах байв. Учир нь тэр өглөө Нансал үхэхээсээ айсангүй, харин амьдралдаа анх удаа өөрийнхөө хүссэн зүг рүү алхаж байлаа.

Босго хадны арын хөндийд урьд нь арваад айл дөрвөн улирлын эргэлтэд буурь сэлгэн нутагладаг байжээ. Зуны цагт адуу янцгааж, хүүхэд шуугилдаж, үдшийн бүрийд гэр бүрийн тооноор утаа суунагладаг тэр нутаг хэдхэн хоногийн дотор эзгүйрч орхисон юм. Хүмүүс гэрийнхээ буурийг ч гүйцэд цэвэрлэлгүй, хашаа хороогоо задлах завдалгүй нүүцгээсэн бөгөөд худаг дээр хүртэл хувин сав эзэнгүй хэвтэнэ. Харин энэ бүхний шалтгаан болсон гэх эр хөндийн хойд захын жижиг бор гэрт үхэлтэй тэмцэн хэвтэж байлаа.

Түүнийг Далайцэрэн гэдэг, дөч гаруй насны, хүдэр чийрэг биетэй, дуу цөөнтэй эр байв. Нас өндөр гарсан эхтэйгээ хоёул амьдардаг бөгөөд өөрийн хэдэн малаас гадна саахалтын хөгшчүүлийн адуу малыг хариулж, худаг усыг нь татаж өгдөг хүн байжээ. Хүний ажилд гар татдаггүй, хариуд нь юм нэхдэггүй болохоор нутгийн хөгшчүүл түүнийг түшигтэй сайн эр хэмээн магтдаг байв. Гэвч ганцхан долоо хоногийн өмнө хийсэн нэгэн үйлдэл нь түүнийг бүх нутгийн хараал зүхлийн бай болгочихсон юм.

Далайцэрэн багаасаа ан гөрөөнд хорхойтой, зав гарвал уул хад бараадан тарваганы дош сахиж суудаг байжээ. Тэр хавар хүйтэн удаан үргэлжилж, малын тарга тэвээрэг муудсан тул гэрийнхээ хүнсэнд нэмэр болохоор нэгэн өглөө хавх тавьсан аж. Маргааш нь очтол хавханд нь нас гүйцсэн том тарвага орчихсон байв. Тэр олзондоо баярлан гэртээ авчирч, махыг нь чанаж идсэнээс хойш гурав хоногийн дараа гэнэт халуурч эхэлжээ.

Эхэндээ ханиад хүрсэн биз хэмээн тоолгүй өнгөрүүлсэн ч удалгүй толгой нь задрах шахам өвдөж, бие нь чичрэн, орноосоо өндийх тэнхэлгүй болов. Өндөр настай эх нь нойтон алчуураар духыг нь арчиж, буцалсан ус уулган, шөнөжин дэргэд нь сахижээ. Харин Далайцэрэн тарвага идсэнээсээ хойш өвдсөн гэх сураг тармагц айлуудын дунд айдас дэгдэж, тахал гарсан байж магадгүй хэмээн сандарцгаав. Хэн ч эмчид мэдэгдэх талаар бодож амжаагүй байтал нэг нь нүүж, араас нь нөгөө нь хөдөлсөөр хөндий бараг эзгүйрчээ.

Нүүх чадалгүй үлдсэн гуравхан гэрийн хоёр нь өндөр настай хөгшчүүлийнх байв. Тэд Далайцэрэнгийн гэрийн зүг харахаас ч эмээж, салхины чиг өөрчлөгдөх бүрд үүд хаалгаа хаан сууцгаадаг болжээ. Гэсэн атлаа өдөр бүр хэдэн малаа услах гэж зовохдоо түүнийг үгүйлнэ. Урьд нь өглөө босоход л худгийн онгоц дүүрэн устай, адуу нь хураалттай байдаг байсныг одоо л тэд мэдэрч эхэлсэн юм.

Далайцэрэнгийн эх Долгор хөгшин далан хэдэн нас хүрсэн, нуруу нь бөхийж, хараа нь муудсан эмгэн байлаа. Ганц хүүгээ оройтож төрүүлсэн болохоор амьдралынхаа бүх найдвар, баяр баяслыг түүндээ зориулсан хүн юм. Хүүгийнх нь бие муудах тусам хөгшин өөрөө хоол унднаас гарч, гэрийнхээ баруун хаяанд суун алсын бараа ширтэх болжээ. Хэн нэгэн морьтой хүн ирж эмч залж өгөх болов уу гэж горьдсон ч хөндийн цаад үзүүрт тоос босох бүрд нүүж яваа айлын сүүлчийн тэрэг л харагддаг байв.

Нэгэн шөнө Далайцэрэн халуундаа дэмийрч, эхийнхээ гараас зуурчээ. “Ижий минь, би таныг ганцааранг нь үлдээчих вий дээ” гэж шивнэхэд Долгор хөгшин нулимсаа нууж, хүүгийнхээ үсийг илбэв. “Эхийгээ орхиод хаашаа явах юм, миний хүү, чи босно оо” гэж хэлсэн ч өөрийнх нь хоолой чичирч байлаа. Хүү нь нүдээ аних бүрд хөгшин амьсгалыг нь чагнаж, цээж нь хөдөлж байгааг харж байж л сая тайвширна.

Харин хөндийн урд захын гэрт Цоохор Дүгэрсүрэн хэмээх эр өглөө бүр ууртай сэрдэг байв. Тэр Далайцэрэнг анхнаасаа нэг их таашаадаггүй байсан бөгөөд өвчин гарснаас хойш бүр ч үзэн ядах болжээ. Өөрөө ч ан хийдэг, тарваганы мах идэж үзээгүй хүн биш атлаа энэ удаагийн гайг бүхэлд нь Далайцэрэнд тохож байлаа. Түүний гэргий Нансал нөхрийнхөө энэ аашийг тэвчиж суухдаа нэг л хүний амь насанд санаа зовж байв.

Нансал гуч гаруй настай, жижигхэн биетэй, дөлгөөн зантай бүсгүй байжээ. Тэд гэрлээд арваад жил болсон ч үр хүүхэдтэй болж чадаагүй бөгөөд энэ нь нөхрийнх нь уур уцаарын байнгын шалтаг болдог байв. Дүгэрсүрэн хааяа сум орно гэж гараад хэд хоногоор алга болж, ирэхдээ архи үнэртүүлэн, эхнэрийнхээ хийсэн хоолыг голж, элдвээр хараан загнадаг байлаа. Нансал эхэндээ гомдож уйлдаг байсан бол сүүлдээ дуугүй өнгөрөөхийг л сурчээ.

Тэр өглөө Дүгэрсүрэн малаа дурандаж ирээд гэрийнхээ үүдийг хүчтэй татан орж ирэв. Нансал гал дээрээс цайгаа авч, нөхрийнхөө өмнө аяга тавихад тэр ууртайгаар ам нээжээ. “Нөгөө Далайцэрэн чинь үхчихсэн байгаа даа, ганц тарваганы махнаас болж нутаг усыг сүйдэллээ” гэж үглэхэд Нансал аягаа тавин хэсэг чимээгүй зогсов. Тэгснээ “Тэр хүн чинь ганц чиний биш, энэ хавийн бүх айлын малыг усалж, адууг нь хурааж өгдөг байсан шүү дээ” гэж намуухан хэлжээ.

Дүгэрсүрэнгийн нүүр тэр дороо хувирч, нүд нь ууртайгаар гялалзав. “Чи яасан их өмөөрдөг юм, тэрнийхээ араас санаа чинь зовоод байна уу” гэж асуухад Нансал хариу хэлсэнгүй. “Хормой нь бузартсан золбин гичий минь, зайла, тэр хар юмныхаа дэргэд очиж хэвт” хэмээн хашгираад эр унинд хавчуулсан чөдрөө шүүрэн авчээ. Нансал гараараа нүүрээ хамгаалахыг оролдсон ч чөдрийн сур дал нурууг нь хэдэнтээ ороолгон буув.

Нөхөр нь гарч одсоны дараа Нансал зуухныхаа дэргэд хэсэг хөдөлгөөнгүй суулаа. Ар нуруу нь хорсож, амьсгаа авах бүрд өвдөж байсан ч тэр уйлахгүй гэж өөрийгөө хүчилж байв. Гэвч нүднээс нь нулимс өөрийн эрхгүй бөмбөрч, өвдгөн дээр нь дуслахад бүсгүй алгаараа арчаад толгойгоо гудайлгав. Түүний сэтгэлийг хамгийн ихээр өвтгөсөн зүйл нь зодуулсан явдал бус, нөхрийнх нь амнаас гарсан Далайцэрэнгийн тухай үг байлаа.

Нансал тэр хүнийг хэзээнээс өөрөөр хардаг болсноо ч сайн мэддэггүй байв. Магадгүй хоёр жилийн өмнөх намрын нэгэн хүйтэн оройгоос эхэлсэн байх. Тэр өдөр Дүгэрсүрэн сум явна гэж гараад гурав хоног сураггүй болсон бөгөөд гэнэт цасан шуурга босож, гэрийнх нь ойролцоох адуу уул руу сарних шахжээ. Далайцэрэн шөнө дөлөөр адууг нь хурааж ирээд, морь нь хөлөрсөн тул хэсэг амрахаар тэднийд буусан юм.

Нансал түүнийг галын дэргэд суулгаж, халуун шөл аягалж өгөв. Эр мориноосоо буухдаа дээлийнхээ сугыг ханзалчихсан байсан тул бүсгүй зүү утас авч, оёж өгөхөөр болжээ. Далайцэрэн гадуур хувцсаа тайлан цээж нүцгэн сууж, шөлөө оочлонгоо гадаах салхины чимээг чагнаж байлаа. Яг тэр үед Дүгэрсүрэн согтуу шахам ирж, үүдний гадна уяатай морийг хараад эхнэрээ хардаж орхисон аж.

Гэрт орж ирмэгцээ тэр Далайцэрэн рүү дайран, барьж байсан аягатай шөлийг нь цохиж асгав. Халуун шөл эрийн хацар, цээж рүү цацрахад Нансал цочин босож, алчуур авч өгөхөөр яарав. Гэвч Далайцэрэн түүнийг гараараа зогсоогоод, Дүгэрсүрэнгийн өөдөөс эгцлэн харжээ. “Таван үг солиогүй ингэж мэнд мэддэг болоо юу” гэж хэлээд эр босон, дээлээ өмсөж эхэлсэн юм.

Дүгэрсүрэн архиа гарган шаазан аяганд хийж, юу ч болоогүй мэт залгилж суув. Тэгснээ “Миний эзгүйд манай гэрт юу хийж явдаг юм” гэж дахин агсамнахад Далайцэрэн тэвчээр алджээ. Тэр Дүгэрсүрэнг гутлынхаа хоншоороор хүчтэй өшиглөн хойш суулгаад, “Эхнэрээ хардахаасаа өмнө гэрийнхээ барааг харж бай” гэж хэлэв. Дараа нь Нансалд хандан “Дээл оёж өгсөнд баярлалаа” гээд гараад явчихсан билээ.

Тэр орой Нансал анх удаа өөрийнхөө төлөө дуугарсан хүнийг харсан юм. Далайцэрэн түүнийг хайртай гэж хэлээгүй, гарнаас нь атгаагүй, бүр илүү үг ч солиогүй байлаа. Гэсэн атлаа “Гэрийнхээ барааг харж бай” гэсэн ганц өгүүлбэр нь Нансалын сэтгэлд олон жил мартагдахааргүй үлджээ. Учир нь тэр хүртэл хэн ч нөхрийнх нь өмнө түүнийг өмөөрч зогсож байгаагүй юм.

Түүнээс хойш Дүгэрсүрэн архи уух бүрдээ Далайцэрэнгийн нэрийг дурдан эхнэрээ хардах болжээ. Эхэндээ Нансал энэ үгэнд гомдож, огт тийм зүйл байхгүй гэж уйлан тайлбарладаг байв. Харин сар жил өнгөрөх тусам тэр өөрөө ч мэдэлгүй өнөө эрийг боддог болж, адуу туусан бараа нь хөтөл даван гарч ирэхэд сэтгэл нь догдолдог болов. Хүний сэтгэл гэдэг заримдаа өөрийг нь хамгийн их зовоосон үгний араас чимээгүйхэн ургаж эхэлдэг ажээ. Нэг удаа Нансал хонины бэлчээрт ганцаараа сууж байтал...